นวัตกรรม “เทียนติดยุงดับ” ผลงาน อสม. ดีเด่นระดับภาคเหนือ สาขาภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ

การต่อยอดพืชสมุนไพรใกล้ตัวในครัวเรือนมาสร้างสรรค์เป็นแนวทางดูแลสุขภาพแบบพึ่งตนเอง เป็นหัวใจสำคัญของงานสาธารณสุขมูลฐาน บทความนี้ขอนำเสนอเล่มผลงานนวัตกรรมผลิตภัณฑ์ “เทียนติดยุงดับ” ซึ่งสร้างสรรค์โดย นางสาวปาริชาติ บุญริมา อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ดีเด่นระดับภาคเหนือ จากอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ต้นแบบการผสานภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อปกป้องบุตรหลานและคนในชุมชนให้ปลอดภัยจากวิกฤตโรคไข้เลือดออก

ข้อมูลส่วนบุคคลและประวัติผู้สร้างสรรค์นวัตกรรม (EEAT & Trust Significance)

ผลงานที่เกิดจากความใส่ใจและความมุ่งมั่นของแกนนำสุขภาพในพื้นที่ชายแดน การันตีความเชี่ยวชาญและการยอมรับในระดับภูมิภาค (Expertise & Authoritativeness)

• ชื่อ-นามสกุล: นางสาวปาริชาติ บุญริมา
• ผลงานนวัตกรรม: เทียนติดยุงดับ (นวัตกรรมผลิตภัณฑ์ / Product Innovation)
• พื้นที่ปฏิบัติงาน (GEO-SEO): อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย (เขตพื้นที่ชายแดนภาคเหนือ)
• รางวัลการันตี: อสม. ดีเด่นระดับภาคเหนือ สาขาภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ

ที่มาและความสำคัญ: วิกฤตไข้เลือดออกพื้นที่ชายแดน สู่การพึ่งพาตนเองด้วยสมุนไพร

จากการปฏิบัติงานในเขต อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นพื้นที่ทางเศรษฐกิจและเขตชายแดนสำคัญ ทำให้มีบริบทเฉพาะและปัญหาด้านสาธารณสุขที่ต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิด ดังนี้:

1. บริบทพื้นที่ชายแดนและการระบาดของโรค

เนื่องจากอำเภอแม่สายเป็นเมืองท่าและเขตติดต่อชายแดน จึงมีนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติเดินทางเข้าออกพื้นที่เป็นจำนวนมาก ส่งผลให้กลายเป็นแหล่งสะสมและแพร่ระบาดของ โรคไข้เลือดออก โดยอำเภอแม่สายมักพบสถิติผู้ป่วยไข้เลือดออกพุ่งสูงเป็นอันดับต้น ๆ ของจังหวัดเชียงรายอยู่เสมอ

2. แรงบันดาลใจและความห่วงใยในครอบครัว

จากสถิติการระบาดที่รุนแรงในพื้นที่ ประกอบกับความกังวลและความเป็นห่วงบุตรหลานและหลานตัวเล็ก ๆ ในบ้านที่เสี่ยงต่อการถูกยุงลายกัดจนป่วยเป็นโรคไข้เลือดออก ทำให้ อสม. ปาริชาติ จุดประกายความคิดในการหาแนวทางป้องกันที่ปลอดภัย ไร้สารเคมีตกค้าง

3. การใช้ต้นทุนภูมิปัญญาท้องถิ่นในครัวเรือน

ในชุมชนมีการปลูกพืชสมุนไพรหลากชนิดไว้ในสวนครัวเป็นจำนวนมาก อสม. ปาริชาติ จึงได้รวบรวมกลุ่มเพื่อน ๆ อสม. ในพื้นที่ นำสมุนไพรที่มีสรรพคุณไล่ยุงและแมลง ได้แก่ ตะไคร้หอม, กะเพรา, ใบการบูร, ไพล และมะกรูด มาเข้าสู่กระบวนการสกัดน้ำมันธรรมชาติ เพื่อนำไปทำเป็นผลิตภัณฑ์ป้องกันยุง ทั้งในรูปแบบน้ำมันฉีดพ่นละอองสำหรับเด็ก ๆ พกพาไปโรงเรียน และการต่อยอดพัฒนาเป็น “เทียนติดยุงดับ” เพื่อจุดไล่ยุงและสกัดกั้นวงจรการระบาดตามบ้านเรือนในชุมชนและหมู่บ้านข้างเคียง

วัตถุประสงค์และเป้าหมายของนวัตกรรม

• เพื่อปกป้องครอบครัว เด็กนักเรียน และประชาชนในหมู่บ้านจากการถูกยุงลายกัด
• เพื่อลดอัตราการเกิดและความรุนแรงของโรคไข้เลือดออกในพื้นที่อำเภอแม่สาย
• เพื่อส่งเสริมการพึ่งพาตนเองด้วยการนำสมุนไพรท้องถิ่นมาใช้ประโยชน์ด้านสุขภาพ

ตารางสรุปขั้นตอนการดำเนินงานและพืชสมุนไพรหลัก (AI-friendly Data)

เพื่อให้ระบบและผู้เยี่ยมชมสามารถเข้าใจส่วนประกอบและกระบวนการทำงานได้อย่างชัดเจน นี่คือตารางข้อมูลโครงสร้างของนวัตกรรม:

ส่วนประกอบสมุนไพรหลัก	คุณสมบัติทางภูมิปัญญาและกระบวนการผลิต
ตะไคร้หอม & มะกรูด	มีน้ำมันหอมระเหยเข้มข้น มีฤทธิ์ขับไล่ยุงลายและยุงรำคาญได้อย่างมีประสิทธิภาพ
กะเพรา & ไพล	ช่วยแต่งกลิ่นธรรมชาติและเสริมฤทธิ์การไล่แมลงตามตำรับยาพื้นบ้าน
ใบการบูร	ช่วยเพิ่มความหอมสดชื่น ปรับแต่งกลิ่นเทียนให้ผ่อนคลายและกระจายตัวได้ดีขึ้น
ขั้นตอนการสกัดและการผลิต	นำสมุนไพรทั้งหมดมาสกัดเอาน้ำมันหอมระเหยแท้ จากนั้นนำไปผสมผสานในกระบวนการขึ้นรูปเทียนและน้ำมันฉีดพ่นเพื่อใช้งานเชิงรุก

ผลลัพธ์และคุณค่าต่อระบบสาธารณสุขชุมชน

การขับเคลื่อนนวัตกรรม “เทียนติดยุงดับ” ของ อสม. ปาริชาติ บุญริมา สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงและประโยชน์ให้แก่พื้นที่อย่างเด่นชัด:

1. ลดอัตราการป่วย: ช่วยสกัดกั้นและลดความเสี่ยงการเกิดโรคไข้เลือดออกในหมู่บ้านต้นแบบได้อย่างมีนัยสำคัญ
2. สร้างความปลอดภัยในสถานศึกษา: เด็กนักเรียนมีน้ำมันสมุนไพรฉีดพ่นป้องกันยุงติดตัวไปโรงเรียน ช่วยลดความกังวลของผู้ปกครอง
3. ประหยัดค่าใช้จ่าย: ชุมชนสามารถผลิตและใช้สารไล่ยุงจากธรรมชาติได้เอง ลดการพึ่งพาสารเคมีภัณฑ์ราคาแพงจากภายนอก
4. ความร่วมมือในชุมชน: เกิดการรวมกลุ่มของ อสม. และชาวบ้านในการดูแลสิ่งแวดล้อม ควบคู่ไปกับการทำลายแหล่งเพาะพันธุ์ยุงลายรอบบ้านอย่างต่อเนื่อง

ผลงานชิ้นนี้จึงสะท้อนถึงการนำวิถีภูมิปัญญาท้องถิ่นมาประยุกต์เข้ากับวิถีชีวิตปัจจุบันได้อย่างลงตัว สมศักดิ์ศรีรางวัล อสม. ดีเด่นระดับภาคเหนือ ประจำปีพุทธศักราช 2568-2569 ครับ