66 การจัดการความรู้สุขภาพภาคประชาชน (Public Health Care Knowledge Management).
อสม.มนตรี จตุเทน
อาสาสมัครสาธารณสุขประจําหมู่บ้านดีเด่น ระดับภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ประจําปี 2566 สาขาการคุ้มครองผู้บริโภค
ด้านสุขภาพ สังกัดสํานักงานสาธารณสุขจังหวัดนครพนม

ที่มาและความสําคัญของการสร้างนวัตกรรม

ปัจจุบันยังคงพบปัญหาเกี่ยวกับการใช้ยาอันตรายในชุมชนที่หลากหลาย ตั้งแต่การมีรายการยาที่ไม่เหมาะสมจําหน่ายในชุมชน มีการกระจายของผลิตภัณฑ์สุขภาพที่มีการปลอมปนสเตียรอยด์ มีการโฆษณาหลอกลวงให้หลงใช้ผลิตภัณฑ์สุขภาพที่อาจมีอันตราย ส่งผลกระทบต่อสุขภาพและมีการสูญเสียทางเศรษฐกิจทั้งของผู้ป่วยและของประเทศที่ตามมาค่อนข้างสูง ปัญหาเหล่านี้มีแนวโน้มที่รุนแรงขึ้นในอนาคต ในขณะที่ภาครัฐยังคงไม่สามารถจัดการกับปัญหาในระดับนโยบายหรือระดับต้นน้ําเพื่อหวังตัดตอนปัญหาที่จะมากระทบกับชุมชนได้ ดังนั้นปัญหายาและผลิตภัณฑ์สุขภาพ (Drug and Health Product Related Problems: DHPRP) ในชุมชนจึงเป็นปัญหาสําคัญที่ต้องดําเนินการแก้ไขอย่างต่อเนื่อง การดําเนินงานเพื่อแก้ไขปัญหาการใช้ยาไม่สมเหตุผลในชุมชนต้องอาศัยความร่วมมือจากภาคีเครือข่ายที่มีพลังเข้มแข็งเพื่อทําให้ชุมชนนั้นสามารถสร้างกลไกในการเฝ้าระวังร่วมกันตรวจสอบกําหนดมาตรการทางสังคมเพื่อแก้ไขปัญหาที่เกิดจากการใช้ยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ไม่สมเหตุผล โดยชุมชนเป็นศูนย์กลาง

จากการสํารวจปัญหาเกี่ยวกับการใช้ยาอันตรายและการจําหน่ายผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพที่ไม่ได้มาตราฐานในชุมชนบ้านนาซ่อม ตําบลท่าเรือ อําเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม มีจํานวนมาก และประชาชนส่วนใหญ่ขาดความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับการใช้ยาอันตรายและผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพที่ไม่ได้มาตราฐาน ทําให้มีผลกระทบต่อสุขภาพ เช่น เกิดอาการกับระบบประสาทกลาง ยากระตุ้นประสาทกลางทําให้ปวดศีรษะมาก สมองถูกกระตุ้นจนนอนไม่หลับ การสะสมของสารสเตียรอยด์เกิดการดื้อยาทําให้ยากต่อการรักษาโรค เกิดภาวะไตวายเรื้อรัง จากปัญหาดังกล่าวจึงได้จัดทํานวัhttps://www.thaiphc-innovation.com/ตกรรม “แหล่ อีสาน งาน คบส.” เพื่อเป็นสื่อในการถ่ายทอดความรู้ความเข้าใจและสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับการใช้ยาอันตรายและผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพที่ไม่ได้มาตราฐานให้กับประชาชนในชุมชน โดยผ่านเสียงเพลงหรือ “แหล่” (การท่องบทกลอน) เป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านในการถ่ายทอดเสียงเพลงประจําภาคอีสาน ทําให้เกิดความสนใจในการรับฟัง มีความไพเราะและเข้าใจได้ง่าย

วัตถุประสงค์

1. เพื่อให้ประชาชนมีความตระหนักรู้ถึงการใช้ยาอันตราย
2. เพื่อให้ความรู้เกี่ยวกับการบริโภคผลิตภัณฑ์อาหารและยาที่ถูกต้อง

ขั้นตอนการดําเนินงาน

1. ก่อนเริ่มเข้าสู่พิธีการก็ได้เกริ่นนําว่าต่อไปจะให้ความรู้ด้านงานคุ้มครองผู้บริโภค ก่อนเข้าสู่พิธีการต่าง ๆ ประมาณ 1 นาที โดยการ แหล่ (หรือการท่องบทกลอน) มีเนื้อหาดังนี้“ก่อนสิเข้าสู่เรื่องขอเว้าเรื่องกิน ผู้มักกินมักเมาให้พากันฟังไว้ กินยามใด๋ให้คิดไว้อย่าตามใจปาก มันลําบากแท้ ๆ ยามเฮานั่นบ่สบาย มันมีหลายแท้ ๆ เคมีนั่น เบิ่งบ่เห็น บัดยามเป็นไผ๋สิเห็นใจเจ้า คั่นอยากเป็นคนเฒ่า เรื่องการกินให้คิดก่อน อ่านฉลากให้ถืกต้อง อย.นั่นให้เบิ่งนํา
2. หลังจากให้ความรู้ผ่านการแหล่เสร็จก็เป็นการเสริมความรู้เกี่ยวกับการใช้ยาอันตราย โดยเสียงเพลง “เสียงครวญจาก อสม.” อ้างอิงจากทํานองเพลงเสียงจากผู้ใหญ่บ้าน (ขับร้องโดยเฉลิมพล มาลาคํา) เพื่อให้พี่น้องประชาชนได้ตระหนักถึงผลที่จะตามมาในภายหลัง“เสียงนี่ คือ เสียงเพลง จาก อสม.ทํางานด้าน คบส. เพื่อให้แม่ พ่อ ไทบ้านเฮาปลอดภัย เรื่องอยู่เรื่องกินสิเว้าให้เจ่าเข่าใจ อย.นั่น คือ อะไร ให้เจ่าเข่าใจอาหารและยา สิเว้าให้ฟัง อาหารปลอดภัยซุมเฮาให้จําเอาไว้อาหารปลอดภัยต้องมี อย. วันเดือนปีที่ทําผลิตนําให้อ่านเด้อ พ่อซุมเจ่าเข่าใจแม่นบ่ที่ อสม.เพินเว่าให้ฟัง”
3. อัดเสียงลงใส่แผ่นซีดีและนําไปเปิดในหอกระจายข่าวของหมู่บ้าน โดยเปิดทุกครั้งที่กํานัน หรือผู้ใหญ่บ้านจะแจ้งข่าวหรือประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนชนทราบ

ผลการดําเนินงาน/ประโยชน์ที่ได้รับ

1. ผลจากการดําเนินงานให้นวัตกรรม “แหล่ อีสาน งาน คบส.” จากการซุ่มตรวจร้านค้าในชุมชน 3 ปี ย้อนหลัง พบว่า ปัญหาเกี่ยวกับการจําหน่ายยาอันตรายและอาหารและยาหมดอายุเสื่อมสภาพลดลง ร้อยละ 100
2. จากการเปรียบเทียบความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์และยาอันตรายของประชาชนทั่วไปและผู้ประกอบการ ก่อนและหลังใช้นวัตกรรม ด้วยแบบทดสอบความรู้ความเข้าใจ พบว่า หลังจากใช้นวัตกรรม ประชาชนทั่วไปและผู้ประกอบการมีระดับความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์และยาอันตราย เพิ่มมากขึ้น

ปัจจัยความสําเร็จ

1. ได้รับความร่วมมือจากผู้นําชุมชน ผู้ประกอบการ และประชาชนเป็นอย่างดี ในการให้ถ่ายทอดนวัตกรรม “แหล่ อีสาน งาน คบส.” ในงานประเพณีต่าง ๆ เช่น งานบวช งานแต่งงาน งานขึ้นบ้านใหม่ ฯลฯ
2. ได้รับการสนับสนุนจากผู้นําชุมชนในการถ่ายทอดนวัตกรรม “แหล่ อีสาน งาน คบส.” ในหอกระจายข่าวของหมู่บ้าน เมื่อผู้นําชุมชนมีการประกาศหอกระจ่ายข่าวจะเปิดเพลงนวัตกรรม “แหล่ อีสาน งาน คบส.” ทุกครั้งเป็นประจํา ทําให้ประชาชนได้ตระหนักรู้การใช้ยาอันตรายและผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพที่ไม่ได้มาตราฐาน

บทเรียนที่ได้รับ

ประชาชนในชุมชนมีความรู้เกี่ยวกับการใช้ยาและผลิตภัณฑ์สุขภาพที่ได้มาตราฐานและมีความตระหนักรู้ถึงการใช้ยาอันตราย และขยายผลการดําเนินงานสู่ชุมชนตําบลท่าเรือ และหมู่บ้านข้างเคียง พัฒนาองค์ความรู้ในงานคุ้มครองผู้บริโภคอย่างต่อเนื่อง