โรคไข้เลือดออกเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญของประเทศไทย โดยพบการระบาดเป็นประจำทุกปี ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ เศรษฐกิจ และคุณภาพชีวิตของประชาชน สาเหตุเกิดจากเชื้อไวรัสเดงกี (Dengue Virus) ซึ่งมียุงลายเป็นพาหะนำโรค โดยเฉพาะยุงลายบ้าน (Aedes aegypti) ที่มีแหล่งเพาะพันธุ์ใกล้ชุมชน เช่น ภาชนะเก็บน้ำ ถังน้ำ แจกัน ยางรถยนต์เก่า และวัสดุเหลือใช้ที่มีน้ำขัง

มาตรการควบคุมโรคที่ผ่านมา ได้แก่ การสำรวจลูกน้ำยุงลาย การกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ การใส่ทรายอะเบท และการพ่นสารเคมีควบคุมยุง แต่ยังพบข้อจำกัดเรื่องความต่อเนื่อง การมีส่วนร่วมของประชาชน และการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารสุขภาพของประชาชนในยุคดิจิทัล

จากการลงพื้นที่ของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) พบว่าหลายครัวเรือนยังขาดการดูแลแหล่งน้ำอย่างต่อเนื่อง และประชาชนบางส่วนเข้าถึงข้อมูลผ่านสื่อออนไลน์มากกว่าการประชาสัมพันธ์แบบเดิม จึงเกิดแนวคิดพัฒนานวัตกรรมแบบบูรณาการที่ใช้ “ชีววิธี + สิ่งแวดล้อม + เทคโนโลยีดิจิทัล” มาประยุกต์ใช้ร่วมกัน

จึงพัฒนานวัตกรรม “ธนาคารปลากินลูกน้ำ ขวดใส ไล่ยุง และสื่อออนไลน์สร้างการมีส่วนร่วม (Reels สู้ภัยไข้เลือดออก)” เพื่อควบคุมโรคไข้เลือดออกอย่างยั่งยืน โดยใช้ 3 กลไกสำคัญ ได้แก่

1. ธนาคารปลากินลูกน้ำ

ใช้ปลาหางนกยูงหรือปลากินลูกน้ำในการควบคุมลูกน้ำยุงลายโดยชีววิธี ลดการใช้สารเคมี

2. ขวดใสไล่ยุง

ประดิษฐ์อุปกรณ์จากขวดพลาสติกใสใช้เป็นอุปกรณ์ป้องกันยุงหรือดักจับยุง โดยประยุกต์ใช้วัสดุเหลือใช้ในครัวเรือน ลดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงและสร้างการมีส่วนร่วมของประชาชน

3. สื่อออนไลน์ Reels

ผลิตสื่อคลิปวิดีโอสั้น (Reels) ผ่านช่องทางออนไลน์ เช่น Facebook, TikTok, Line กลุ่มชุมชน เพื่อเผยแพร่ความรู้ด้านการป้องกันโรคไข้เลือดออก กระตุ้นให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วม

นวัตกรรมนี้จึงเป็นการพัฒนารูปแบบการป้องกันและควบคุมโรคที่เหมาะสมกับบริบทชุมชน สามารถดำเนินการได้จริง ประหยัดงบประมาณ และเกิดความยั่งยืน